For the turnstiles

Doorgaans hou ik me verre van etnomusicologische opnames, uitzonderingen als Hugh Tracey daargelaten. Maar vannacht .. na Neil Young's 'For the turnstiles' raak ik ineens weer verstrikt in An Be Kelen en Bonya, twee cd's onder de titel Griot Music from Mali op het Leidse Pan Records uitgebracht. Veldopnames van een Nederlandse historicus/antropoloog genaamd Jan Jansen (geen grap), de man die ooit de redding bleek van een door ons (studenten geschiedenis) georganiseerd symposium over niet-westerse historiografische tradities. Na vier gortdroge lezingen bracht deze man een sprankelend verhaal over zijn veldwerk in Mali naar de betekenis van het Soundjata epos voor de Malinke. Een epos van Homerisch belang voor West-Afrika. Moeilijk leesbaar, want duidelijk uit orale tradities neergepend. Dus eindeloze familieverwantschappen die steeds opnieuw worden vastgesteld. Samen overwoekeren ze voor een moderne lezer de intrige: de vestiging van het Soundjata Rijk, door Soundjata, de voorvader van alle Keita's (ook Salif is volgens de legende verwant!).
Maar samen met de muziek.. Deze cd's veroorzaken bij mij steeds een ambiguë sensatie: enerzijds plaatsvervangende schaamte omdat je je met die onvermijdelijke microfoon een verkrachter waant die met moderniteit iets ongelofelijk puurs penetreert; anderzijds de overrompelende kracht van de vocalen, gecombineerd met trance-veroorzakende, repeterende melodielijnen die direct uit eeuwen her lijken te spreken. Toen ik ze voor het eerst hoorde, besefte ik pas goed hoezeer opname-situaties bepalend zijn voor het resultaat. Natuurlijk: deze performers zijn zich ongetwijfeld ook bewust geweest van een Jan Jansen uit Holland die met zijn opname-apparatuur hun verhalen vastlegt. Maar zo klinkt het niet, de suggestie van authenticiteit (een filosofisch idee-fixe van heb ik jou daar, doorgaans spuug ik op die term, zeker wanneer misbruikt door etnomusicologen) is enorm overtuigend. Ineens realiseerde ik me het voorgekookte karakter van alles wat ik daarvoor had beluisterd: van Tom Waits' en Captain Beefheart's georganiseerde gekte, tot de teenage angst van Undertones, sixties nuggets punk, de Amsterdamse stadsschappen van The Ex' Joggers & Smoggers tot Ma's gelikte opnames van de Cello Suites van Bach - steeds was er het besef van de betreffende artiesten Dat Er Nu Toch Eens Even Iets Zal Worden Vastgelegd. Dat moet hoe dan ook een rol spelen. Deze opnames van Malinese griots ontberen die voorgekooktheid.

Het grappige (geniale): Neil Young weet in 1974 een nummer te laten klinken alsof het een traditional uit een vrijwel vergeten premoderniteit is. A griot if there is any!